Westerbork was het grootse 'doorgangskamp' in Nederland, gelegen in Drenthe. Van de ruim 107.000 joden die naar de concentratiekampen zijn gedeporteerd, kwamen de meesten eerst in Westerbork terecht. Er zijn vanuit Westerbork 93 treinen, met gemiddeld ruim 1000 mensen per trein, naar de vernietigingskampen vertrokken. De meeste daarvan naar Auschwitz en Sobibor, waar respectievelijk 56.000 en 35.000 joden uit Nederland de dood vonden. Bijna 200 joden zijn in Westerbork gestorven. Het kamp was in de jaren dertig door de Nederlandse regering opgezet als vluchtelingenkamp voor Duitse joden. 'Centraal Vluchtelingenkamp' heette het begin 1940, en er huisden zo'n 750 Duitse joden. Op 12 april 1945 werd het kamp bevrijd. Tot 18 juli verbleven er nog joden in het kamp.
'Ons grootste en ononderbrokenste avontuur' : Etty Hillesum (1914-1943)
Gerhard Leopold Durlacher (Baden-Baden, 10 juli 1928 - Haarlem, 2 juli 1996) vluchtte met zijn ouders in 1937 naar Nederland. In 1942 werd de familie via Theresienstadt naar Auschwitz gedeporteerd, waar zijn ouders werden vermoord. Van 1964-1983 werkte hij als wetenschappelijk medewerker sociologie aan de Univ. van Amsterdam. Vanaf 1982 begon Durlacher over zijn oorlogservaringen te schrijven. Hij won de AKO-literatuurprijs in 1994.
Gabriel Italie (Rotterdam, 13 december 1895 - 1956), werd geboren als derde zoon van Heintje 't hart en Elchanan (Enoch) Italie (godsdienstonderwijzer in Leeuwarden, en later in Rotterdam). na het eindexamen gymnasium in 1913 begon hij de studie klassieke talen. In 1920 trouwde hij met Sara Rose Haudorff (1894-1986). Het orthodoxe gezin met drie kinderen woont in Den Haag. Italie is docent klassieke talen. Hij wordt in november 1940 ontslagen, maar wordt later aangrsteld bij het Joods Lyceum. In februari 1943 wordt het gezin naar het 'Joods Tehuis Barneveld' overgebracht, en van daar naar Westerbork en Theresienstadt. Hun zoon Paul wordt in de oorlog in België gearresteerd en overleeft de oorlog niet. Na de oorlog werkt Gabriel Italie wederom als docent en wetenschapper.
Endlösung : het lot van de joden, 1933-1949 ... / David Cesarani, Amsterdam : Atlas Contact, 2018
Klaartje de Zwarte-Walvisch (Amsterdam, 6 februari 1911 - Sobibor, 16 juli 1943), dochter van Mietje Walvisch-Breemer (1876-1943) en Barend Walvisch (1876-1939) was gehuwd met Joseph de Zwarte (1911-1944), negende kind uit het gezin van Simon de Zwarte (1877-1943) en Mietje de Zwarte-Polak (1876-1943)
David Koker (Amsterdam, 27 november 1921 - Gemeente niet bekend, 23 februari 1945) woonde in de Biesboschstraat 13-II in Amsterdam. Zijn kampdagboek werd uitgegeven onder de titel 'Dagboek geschreven in Vught' (Van Oorschot, 1977).
In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 95-109
In: Verhalen van kwaad : opstellen over Holocaustliteratuur / Bettine Siertsema. - Laren : Verbum, 2018.
Het geloof van Abel J. Herzberg ... / Bettine Siertsema, In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 67-93
'Ons grootste en ononderbrokenste avontuur' : Etty ... / Bettine Siertsema, In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 37-51
Etty Hillesum en Abel J. Herzberg : twee kroniekschrijvers van de Shoah
Endlösung : het lot van de joden, 1933-1949
Dachau was het eerste grootschalig opgezette nazi-concentratiekamp, gelegen ten oosten van de Zuid-Duitse stad Dachau, ongeveer 20 km ten noordwesten van München, de hoofdstad van de nazibeweging. Het kamp werd door Heinrich Himmler opgericht op het terrein van een voormalige munitiefabriek. Aanvankelijk was Dachau bedoeld voor de politieke tegenstanders van het nazi-regime, die er onderdrukt, gemarteld en vermoord werden. Het diende als voorbeeldkamp en als afschrikking voor politiek andersdenkenden en het ontwikkelde zich als prototype voor nieuwe concentratiekampen. Na de liquidatie van de SA liet Himmler het kamp vergroten door een nieuwe gevangenis te buwen, grnezend aan de voormalige munitiefabriek. Dachau was als zodanig geen vernietigingskamp, maar het principe was er ‘vernietiging door arbeid’; gevangenen moesten er zoveel werken en kregen zo weinig te eten, dat ze na bepaalde tijd zouden sterven. Het kamp was in gebruik van 22 maart 1933 tot aan de bevrijding door Amerikaanse troepen op 29 april 1945 en het was tijdens deze twaalf jaar voortdurend overbevolkt. Meer dan 206.000 mensen hebben er gevangen gezeten, waaronder meer dan 2000 Nederlanders. Zeker 41.500 gevangenen vonden er de dood.
Begin 1942 bouwden de Nazi's bij het Poolse dorp Sobibor een kamp met als enige doel het ombrengen van zoveel mogelijk joden. Mei 1942 arriveerden de eerste treinen. Sobibor heeft niet langer dan anderhalf jaar gefunctioneerd. Er zijn ruim 250.000 joden vergast. De eerste trein uit Nederland kwam op 2 maart 1943, de laatste trein op 20 juli 1943. In totaal zijn er vanuit Westerbork 19 treinen naar dit vernietigingskamp gezonden, waar ruim 34.000 Nederlandse slachtoffers zijn gevallen. Slechts enkele honderden hebben Sobibor overleefd. Zij braken tijdens een gevangenenopstand op 14 oktober 1943, uit het kamp. Zestien andere Nederlandse overlevenden zijn na aankomst in Sobibor, onmiddellijk weggevoerd naar een in de buurt gelegen werkkamp. Alle andere Nederlandse joden zijn na aankomst in Sobibor vermoord. Na de opstand werd het vernietigingskamp ontmanteld, de resterende gevangenen gedood en alle sporen van de massamoord uitgewist.
Auschwitz (Oswièçim) was het grootste van alle concentratiekampen, en lag 60 kilometer ten westen van Krakau in Polen. Het kamp werd in april 1940 in gebruik genomen en in oktober 1941 uitgebreid met het kamp Auschwitz II of Birkenau. Een derde gedeelte, Monowitz, werd later toegevoegd, net als nog 45 andere kleiner kampen in de omgeving. De uitroeiing vond vooral plaats in Birkenau, waar gaskamers en crematoria waren gebouwd. Auschwitz werd bevrijd op 27 januari 1945. Naar schatting zijn anderhalf miljoen mensen in Auschwitz vermoord. Vanuit Nederland vertrokken tussen 1942 en 1944 in totaal 68 treinen met ruim 68.000 joden naar Auschwitz. Ruim 40.000 van hen werden bij aankomst onmiddellijk gedood. De meeste anderen overleden aan de ontberingen van het kampleven. Slechts ongeveer duizend uit Nederland gedeporteerde joden overleefden Auschwitz.
Oorspr. titel: Final solution : the fate of the Jews 1933-1949, 2016. --- Bevat bibliografie en index.
Het kwaad zonder gezicht : kinderherinneringen aan het kamp
Bergen-Belsen in Duitsland was aanvankelijk een krijgsgevangenenkamp, maar na april 1943 werden ook politieke gevangenen en joden hier opgesloten. Tussen 11 januari 1944 en 13 september 1944 vonden er acht transporten uit Westerbork plaats met circa vierduizend joden. Zij kwamen voornamelijk in het speciale Sternlager van het kamp; zo genoemd naar de gele sterren die zij op hun kleding droegen. De joden uit Nederland waren in vijf groepen onder te verdelen: houders van paspoorten van neutrale landen, houders van de 120.000 Sperre, houders van een dubbele nationaliteit, houders van Palestina-certificaten en diamantbewerkers. Een deel van deze joodse gevangenen zou in aanmerking komen voor uitwisseling met Duitse staatsburgers in geallieerde handen. De laatste maanden voor de bevrijding waren de leefomstandigheden in Bergen-Belsen zeer slecht. Vele uitgeputte gevangenen uit andere kampen werden ondergebracht in het overvolle, vervuilde kamp. In de periode van januari tot aan de bevrijding op 15 april 1945 stierven ongeveer 35.000 gevangen aan ondervoeding, tyfus en uitputting. ---
Abel Jacob Herzberg, geboren op 17 september 1893, studeerde rechten en werd advocaat, maar kreeg zijn bekendheid vooral als letterkundige. Zijn eerste toneelstuk "Vaderland" (1934) schreef hij onder invloed van de jodenvervolging in Duitsland. Van 1934 tot 1939 was hij voorzitter van de Ned. Zionistenbond. Hij was in 1942 lid van de Centrale Culturele Commissie van de Joodse Raad. Hij was met zijn vrouw enige tijd geinterneerd in kamp Barneveld. Op 11 januari 1944 werd hij vanuit Westerbork naar Bergen-Belsen gedeporteerd. Na de oorlog legde hij zijn eigen ervaringen neer in verschillende werken, waaronder 'Amor Fati' (1946) en 'Tweestromenland' (1950). Tevens schreef hij het bekende werk 'Kroniek der Jodenvervolging, dat in 1950 in boekvorm uitkwam. Hij overleed in 1989.
In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 67-93
Drie laat verschenen kampdagboeken ... / Bettine Siertsema, In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 27-37
Zwarte-Walvisch, Klaartje de (1911-1943)
Fia (Sophia) Polak (Amsterdam, 21 mei 1929 - 15 juli 2012)
In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 133-141
Theresienstadt was een concentratiekamp in Tsjechië. De oude vestingstad Terezin, (in het Duits: Theresienstadt) werd in de loop van de oorlog een zogenaamd 'modelkamp', waar geprivilegieerde joden gevangen zaten. Er was een theater, een café, een bibliotheek en een bank. Ruim 200 joden uit Nederland zijn in Theresienstadt omgekomen, veel meer zijn uiteindelijk doorgevoerd naar Auschwitz en daar omgebracht.
In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 51-65
Philip Mechanicus (Amsterdam, 17 april 1889 - Auschwitz-Birkenau, 12 oktober 1944), was journalist. Hij was voor de oorlog werkzaam bij het Algemeen Handelsblad en werd later bekend als schrijver van het dagboek 'In dépôt' over zijn anderhalfjarig verblijf in Westerbork. De journalist Philip Mechanicus was de oom van de fotograaf Philip Mechanicus (1936-2005).
In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 37-51
Louis Mattithjahu Tas (Amsterdam, 25 december 1920 - Amsterdam, 14 april 2011) was een psychiater en psychotherapeut.
Het kwaad zonder gezicht : kinderherinneringen aan ... / Bettine Siertsema, In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 133-141
Het mensbeeld in Nederlandse kampdagboeken ... / Bettine Siertsema, In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 15-27
Etty (Esther) Hillesum (Middelburg, 15 januari 1914 - Auschwitz, 30 november 1943), begint in 1932 in Amsterdam met haar studies rechten en Slavische talen. Tijdens haar studie komt ze in contact met Julius Spier, die haar leermeester en grote liefde wordt. Spier adviseert haar een dagboek te schrijven om haar innerlijke veranderingen te registreren. In 1942 krijgt Etty een baan bij de Joodse Raad. In augustus komt haar oproep voor Westerbork, waar ze veel sociale hulp verleent. Op 7 september 1943 wordt ze op transport naar Auschwitz gesteld. Haar unieke nalatenschap, het dagboek, wordt in 1981 gepubliceerd.
Mirjam Levie (Amsterdam, 20 maart 1917), dochter van Mauritz (Moritz) Jacob Levie, procuratie-houder van de Nederlands Aziatische Handelsmaatschappij, en Sara Levie-Oesterman. Mirjam Levie trouwde (na de oorlog) met Leo (Menachem) Bolle, die als haar aanstaande echtgenoot al in 1938 naar Palestina was gegaan om daar hun nieuwe leven voor te bereiden. Mirjam werkte als secretaresse voor het Comité voor Joodsche Vluchtelingen, in de oorlog werkte zij voor de Joodse Raad. Zij heeft in Westerbork en in Bergen-Belsen gevangen gezeten. Vanuit Bergen-Belsen ging zij met het enige uitwisselingstransport naar Palestina. De brieven die zij in de oorlog naar haar verloofde schreef zijn in 2003 uitgegeven onder de titel 'Ik zal je beschrijven hoe een dag hier eruit ziet, dagboekbrieven uit Amsterdam, Westerbork en Bergen - Belsen.' en geven een indringend beeld van het leven van een Nederlandse jodin in oorlogstijd. In Israel werkte zij o.a. op het Nederlandse consulaat of bij de ambassade. In de jaren 1958-1960 woonde Mirjam opnieuw in Nederland omdat haar man hier werkte als sjaliach. Het echtpaar keerde uiteindelijk terug naar Israel.
God en geloof in joodse kampdagboeken ... / Bettine Siertsema, In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 95-109
In 'Konzentrationslager Herzogenbusch', zoals het kamp Vught officieel heette, hebben vanaf 1942 tot september 1944 ruim 30.000 gevangen gezeten, waaronder 15.000 joden. Er was een werkplaats van Philips, waar knijpkatten en buizenradio's werden gemaakt. Voor 600 joden betekende dit geruime tijd uitstel van verdere deportatie. Enige honderden gevangenen kwamen om in Vught. De meesten werden doorgestuurd - in eerste instantie naar Westerbork. Berucht zijn de twee 'kindertransporten' uit juni 1943, waarmee 1269 joodse kinderen uit Vught, via Westerbork, naar Sobibor werden vervoerd waar zij direct werden omgebracht. Kamp Vught viel onder bevel van het SS-hoofdkantoor in Berlijn.
In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 15-27
Etty Hillesum en Abel J. Herzberg : twee kronieksc ... / Bettine Siertsema, In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 51-65
Het mensbeeld in Nederlandse kampdagboeken
In: Verhalen van kwaad, 2018. - p. 27-37
Renata Laqueur (3 november 1919 Brieg - 4 juni 2011 New York) was de dochter van Ernst Laqueur. Ze trouwde met Paul Goldschmidt (1914-2010). Het dagboek dat zij in 1944-1945 in Bergen-Belsen bijhield werd in 1965 gepubliceerd.
Ina (Catharina) Soep (Amsterdam, 3 januari 1923 - Verenigde Staten, 14 mei 2014) was sinds 1946 getrouwd met Jaap Polak (1912). In 1951 vestigden zij zich in New York, waar hun drie kinderen opgroeiden.
Helga Deen (Stettin, 6 april 1925 - Sobibor, 16 juli 1943), was een dochter van Willy Deen (1891-1943) en Käthe Deen-Wolff (1894-1943).
Willem Willing (Amsterdam, 15 januari 1891 - Auschwitz, 11 februari 1944) --- ---
Jaap (Jacob, Jack)Polak (Amsterdam, 31 december 1912 - New York, 9 januari 2015) trouwde in januari 1946 met Ina Soep (1923), die hij in 1943 had leren kennen. Zij was zijn tweede echtgenote. In 1951 emigreerden zij naar de Verenigde Staten, waar Jaap zich Jack ging noemen.
Hildegard Verdoner-Sluizer (Amsterdam, 28 november 1909 - Auschwitz, 11 februari 1944)