Documenten (13) m.b.t de functie van dr. Juda Groen in de Joodsche Raad voor Amsterdam als arts en medisch adviseur, 1941-43
Het Centraal Israelietische Ziekenhuis, of de Centraal Israelietische Ziekenverpleging was van 1916 tot 1978 gevestigd in de Jacob Obrechtstraat 92. Tijdens de bezetting werden hier de sterilisaties uitgevoerd op joodse, gemengd gehuwde, mannen. In 1978 verhuisde de CIZ naar Amstelveen waar het een aparte vleugel binnen het Ziekenhuis Amstelveen betrok.
Leonard David Frank (Zwolle, 9 oktober 1903 - Auschwitz, 21 januari 1943) was advocaat en procureur. Hij was een zoon van Naphtali Herman Frank en Charlotte Sara Spanjaard. Hij woonde met zijn vrouw en kinderen in de Guido Gezellestraat 12, in Amsterdam. Frank was in 1941 en 1942 een belangrijke medewerker bij de Joodse Raad. Frank werd gearresteerd door de Duitsers, die er achter waren gekomen dat hij betrokken was bij illegaal werk (o.a. het verspreiden van valse identiteitspapieren).
D017806: Documenten (13) m.b.t de functie van dr. Juda Groen in de Joodsche Raad voor Amsterdam als arts en medisch adviseur, 194 [...]
Inhoud: --- 1. enveloppe met het nummer van een 'Sperre' --- 2. brief van de Joodsche Raad met daarin opgenomen een brief "aan de ontslagen Joodsche ambtenaren te Amsterdam" uit naam van de rijkscommissaris en de vertegenwoordiger van het Duitse rijk voor de stad Amsterdam, Hans Böhmker, 4 april 1941 --- 3. deel van een persoonsbewijs, met vingerafdruk en foto van Juda Groen --- 4. grijze kaart van de Joodsche Raad, verklaring dat Juda Groen "tot nu toe aan zijn financiële verplichtingen jegens de Raad heeft voldaan", 27 november 1941 --- 5. bewijs dat tien cent is betaald aan de Joodsche Raad voor gemaakte administratiekosten van een aangevraagde reisvergunning van 8 tot 9 april 1942 --- 6. Verklaring (Bescheinigung) dat dr. Juda Groen werkzaam is bij de Joodsche Raad als lid van de medische commissie, 14 juli 1942 --- 7. handgeschreven vrijstelling van inlevering van herenrijwiel voor dr. Juda Groen i.v.m. zijn functie als arts, met stempel van het Gemeentebestuur van Amsterdam, 23 juli 1942 --- 8. reisvergunning (kopie) dat dr. Juda Groen van 11 september tot 31 oktober 1942 naar het Centraal Israel. Ziekenhuis kan gaan --- 9. verklaring van de Joodsche Raad dat dr. Juda Groen onmisbaar is voor de medische verzorging van de Joodse bevolking van Amsterdam, 14 september 1942. Achter op het pasje is een 'fietsstempel' geplaatst. --- 10. brief van medisch adviseur van de Joodsche Raad, J. Jacobs, waarin hij schrijft hoe zijn 'collega' een definitief fietsstempel kan krijgen bij de Zentralstelle für jüdische Auswanderung, 16 juni 1943 --- 11. brief van medisch adviseur van de Joodsche Raad, C.A. Gomperts, met aanwijzingen hoe zijn collega een fietsvergunning kan verlengen bij de Afdeling Bijzondere Vergunningen, Nwe. Keizersgracht 58, --- 27 september 1943 --- 12. Ausnahmebescheinigung voor Juda Groen, 5 juli 1943. Op grond van dit papier van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung was hij "gevrijwaard tegen alle mogelijke politie-acties" (citaat uit scriptie Raymund Schütz, pagina 49). --- 13. kortlopende reisvergunning voor dr. Juda Groen om naar Barneveld te kunnen gaan, 25 september 1943
In verordening VO 189/1940 van 22 oktober 1940, werden voor het eerst de 'joden' bij naam genoemd. In artikel 4 stond: " 1) Jood is een ieder, die uit ten minste drie naar ras voljoodsche grootouders stamt. 2) Als jood wordt ook aangemerkt hij die uit twee joodsche grootouders stamt en a) hetzij zelf op den negende Mei 1940 tot de joodsch-kerkelijke gemeenschap heeft behoord of na dien datum daarin wordt opgenomen. b) hetzij op den negenden Mei 1940 met een jood was gehuwd of na dat oogenblik met een jood in het huwelijk treedt. 3) Een grootouder wordt als voljoodsch aangemerkt, wanneer deze tot de joodsch-kerkelijke gemeenschap heeft behoord." Deze verordening leek gericht op het weren van joden uit overheidsdienst. Maar via de verplichte registratie van joodse ondernemingen was het uiteindelijke doel de 'arisering' van het Nederlandse bedrijfsleven. 'Joodse' ondernemingen kregen eerst een Verwalter (zaakwaarnemer) toegewezen. Later volgde liquidatie.
Fünten, Ferdinand Hugo aus der (1909-1989)
Joannes Juda Groen (Amsterdam, 18 november 1903 - 1990), zoon van Andries Groen en Grietje Kool, trouwde in 1940 met Elisabeth Privé (1890-1979). Juda Groen was internist bij het Centr. Isr. Ziekenhuis. Hij behaalde zijn artsenexamen in 1927 en heeft zich tot aan zijn overlijden in 1990 intensief ingezet voor de integratie van natuurwetenschappelijke en psychologische/sociologische methoden bij de bestudering van ziekte en gezondheid.
De Zentralstelle für Jüdische Auswanderung was het kantoor van de Duitse 'Sicherheitspolizei' en de 'Sichterheitsdienst' in Amsterdam. De Zentralstelle werd een maand na de februaristaking in 1941 opgericht, zogenaamd om de joden de gelegenheid te geven legaal Nederland te verlaten. In feite regelde de Zentralstelle de deportatie van de joden uit Nederland naar de kampen. De Zentralstelle werd geleid door Ferdinand Hugo aus der Fünten en was gevestigd in de Christelijke HBS, op het Adama van Scheltemaplein 1, in Amsterdam-Zuid. De afdeling 'Ein und Ausreisestelle der Höhere SS- und Polizeiführer' was gevestigd in de Van Eeghenstraat 88, Amsterdam. Nadat de hoofdtaak van de Zentralstelle eind 1943 voltooid was, werd dit gebouw vooral gebruikt als archief en eetzaal.
De zogenaamde Grijze Kaart werd vanaf november 1941 aan iedereen toegezonden die aan zijn financiële verplichtingen ten opzichte van de Joodse Raad had voldaan. Men ontving als bewijs een op grijs papier gedrukte kaart, de z.g. ‘grijze kaart’. Deze kaart was onmisbaar, hij was nodig om door de andere bureaus van de Joodse Raad geholpen te kunnen worden voor welk doel dan ook.
Abraham Asscher, geboren in 1880, was directeur van Asscher's Diamantmaatschappij, voorzitter van het Comite voor Bijzondere Joodse Belangen, voorzitter van het Nederlandsch Isr. Kerkgenootschap en lid van de Provinciale Staten van Noord-Holland. In 1941 werd hij samen met David Cohen tot voorzitter van de Joodse Raad benoemd. In september 1943 werd Asscher naar Bergen-Belsen gedeporteerd waar hij in 1945 bevrijd werd. Na de oorlog werden Asscher en Cohen veroordeeld door de Joodse Ereraad, vanwege hun medeplichtigheid aan wat gebeurd was met Nederlandse joden. Zij mochten geen joodse functies of ambten meer vervullen. In 1947 werden Asscher en Cohen op last van het Bijzonder Gerechtshof gearresteerd. Na een maand werden zij vrijgelaten, een proces heeft niet plaatsgevonden. In 1950 overleed Asscher als een verbitterd man. De discussies over de verantwoordelijkheid van de voorzitters van de Joodse Raad, de mate van verwijtbaarheid en het gewicht van de omstandigheden zijn sindsdien niet opgehouden.
Vanaf 1941 werd het persoonsbewijs, waarop naam, partner, adres en godsdienst vermeld stonden,voor alle Nederlanders, ouder dan 14 jaar, verplicht. Aan het persoonsbewijs was de distributiestamkaart gekoppeld, waarmee men bonnen voor (onder andere) levensmiddelen kon krijgen. De basis voor de persoonsbewijzen was de persoonskaart, die in de bevolkingsregisters werd bijgehouden. Joden moesten zich na 27 januari 1941 bij hun gemeente aanmelden als jood. Zij kregen de letter 'J' gestempeld in hun persoonsbewijs. Omdat het systeem van de persoonskaarten en persoonsbewijzen de registratie en vervolging van joden in Nederland gemakkelijk maakte, zijn door het verzet plannen gemaakt om de bevolkingsregisters te vernietigen. Enkele daarvan zijn uitgevoerd, de bekendste daarvan was de aanslag op het Amsterdams bevolkingsregister aan de Plantage Kerklaan op 27 maart 1943.
Hans Boehmcker (6 november 1899 Bad Schwartau - 18 oktober 1942) was een nationaalsocialistische senator in Lübeck en onder de Rijkscommissaris voor het bezet Nederland Arthur Seyss-Inquart vertegenwoordiger van het Duitse Rijk voor Amsterdam. Hij speeld een belangrijke rol in de vervolging van de joden in Nederland. In oktober 1941 werd hij 'allgemeiner politischer Vertreter'. In oktober 1942 pleegde hij zelfmoord.
SS-Hauptsturmführer Ferdinand Hugo Aus der Fünten werd in 1909 geboren. Deze koopman uit Keulen werd in de oorlog hoofd van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung in Amsterdam, die officieel onder leiding stond van Willy Lages. In deze functie was Aus der Fünten zeer nauw betrokken bij, en verantwoordelijk voor de jodenvervolging in Nederland. Hij werd na de oorlog ter dood veroordeeld. Deze straf werd echter omgezet in levenslang, en kort voor zijn dood werd hij vrijgelaten uit de gevangenis in Breda. Hij overleed in 1989.
De Joodse Raad werd op last van de Duitse bezetter in februari 1941 opgericht als organisatie die de Joodse gemeenschap in Nederland moest besturen. Diamantair Abraham Asscher en professor David Cohen werden de voorzitters. De raad heette 'Joodse Raad voor Amsterdam' maar kreeg al snel de bevoegdheid over geheel Joods Nederland. Via de raad gaf de bezetter bevelen door aan de Joodse gemeenschap en haar leiders. Zo werd de Joodse Raad het doorgeefluik van de anti-Joodse maatregelen. In september 1943 werd de leiding zelf naar het concentratiekamp Westerbork afgevoerd, en werd de raad ontbonden.
David Cohen (Deventer, 31 december 1882) werd geboren als zoon van de koopman en makelaar Hartog (Herman) Cohen en Rebecca van Essen. Hij zette zich al jong in voor joodse vluchtelingen. Vanaf 1924 was hij hoogleraar oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Hij bekleedde diverse bestuursfuncties, was lid van de Nederlandse Zionistenbond, en secretaris van de Commissie voor Bijzondere Joodse Belangen. In 1941 werden hij en Abraham Asscher benoemd tot voorzitters van de Joodse Raad. Na opheffing van de Raad in september 1943 volgde deportatie naar Theresienstadt. Na de oorlog werden Asscher en Cohen veroordeeld door de Joodse Ereraad, vanwege hun medeplichtigheid aan wat gebeurd was met Nederlandse joden. Zij mochten geen joodse functies of ambten meer vervullen. In 1947 werden Asscher en Cohen op last van het Bijzonder Gerechtshof gearresteerd. Na een maand werden zij zonder proces vrijgelaten. In 1951 werd definitief van strafvervolging afgezien 'op gronden aan het algemeen belang ontleend'. Cohen overleed in 1967. De discussies over de verantwoordelijkheid en schuldvraag van de voorzitters van de Joodse Raad zijn sindsdien niet opgehouden.
Een 'Sperre' was een verklaring waarmee joden tijdens de oorlog uitstel van 'tewerkstelling' (deportatie naar de concentratiekampen) konden krijgen. Dit uitstel, dat altijd tijdelijk was ('bis auf weiteres'), kon men bijvoorbeeld krijgen als medewerker van de Joodse Raad, als bezitter van een vreemde nationaliteit of als werknemer van een fabriek die goederen voor het Duitse leger maakte. Ook kon na inlevering van een bepaalde waarde aan diamanten een zogenaamde Diamantsperre verkregen worden. Er waren verschillende lijsten (zoals de Frederikslijst) waar men (via bepaalde connecties) op kon komen. Dit leverde dan ook een sperre op. Relaties waren in dit opzicht belangrijk. Naaste familieleden van joden met een sperre, kregen die soms ook. Het sperre systeem gaf een (vals) gevoel van veiligheid en veroorzaakte onder Nederlandse joden een belangenstrijd. Uiteindelijk zijn vrijwel alle sperre opgeheven.