Abraham Asscher, geboren in 1880, was directeur van Asscher's Diamantmaatschappij, voorzitter van het Comite voor Bijzondere Joodse Belangen, voorzitter van het Nederlandsch Isr. Kerkgenootschap en lid van de Provinciale Staten van Noord-Holland. In 1941 werd hij samen met David Cohen tot voorzitter van de Joodse Raad benoemd. In september 1943 werd Asscher naar Bergen-Belsen gedeporteerd waar hij in 1945 bevrijd werd. Na de oorlog werden Asscher en Cohen veroordeeld door de Joodse Ereraad, vanwege hun medeplichtigheid aan wat gebeurd was met Nederlandse joden. Zij mochten geen joodse functies of ambten meer vervullen. In 1947 werden Asscher en Cohen op last van het Bijzonder Gerechtshof gearresteerd. Na een maand werden zij vrijgelaten, een proces heeft niet plaatsgevonden. In 1950 overleed Asscher als een verbitterd man. De discussies over de verantwoordelijkheid van de voorzitters van de Joodse Raad, de mate van verwijtbaarheid en het gewicht van de omstandigheden zijn sindsdien niet opgehouden.
Edwin Sluzker (1907- Amsterdam, 12 augustus 1965) was afkomstig uit Wenen en was hoofd van de zogenoemde Expositur van de Joodse Raad. In 1944 dook hij onder.
Kurt Schlesinger was een Duitse jood die in 1939 als legaal vluchteling naar Nederland was gekomen en in februari 1940 overgebracht naar Westerbork, waar hij enige tijd ‘gewoon’ werkte. Hij had een belangrijk aandeel in de organisatorische opbouw van het kamp, alwaar hij in februari 1942 onder de toen nog Nederlandse commandant ‘kampoudste’ werd. De Duitse leiding nam hem, met de gehele organisatie, zonder meer over. Bij de nieuwe indeling van diensten op 25 januari 1943 werd hij de leider van de machtige, zo niet machtigste, tweede dienstafdeling, de z.g. Verwaltung; bij Lager-Sonderbefehl van 12 augustus 1943 schiep Gemmeker de positie van Eerste Dienstleider voor hem, chef van alle dienstleiders. In die functie was hij onder andere belast met het opstellen van de deportatielijsten. Schlesinger bleef tot aan de bevrijding in functie en getuigde na de oorlog tegen Gemmeker. Toen hij zelf gezocht werd wegens zijn aandeel in de organisatie van de deportatie-machine vluchtte hij Nederland uit. Hij overleed uiteindelijk, jaren later, in de Verenigde Staten.
Het 'Comité voor Steun aan in Nederland verblijvende buitenlandse Joden' werd in december 1940 in het leven geroepen door de Permanente Commissie van het Nederlands Israelitisch Kerkgenootschap. Als 'Comité voor Steun' functioneerde het tot midden maart 1941 als zelfstandig lichaam, daarna als onderafdeling van de Joodse Raad, tot 31 december 1942. Het werd, binnen de structuur van de Joodse Raad, omgezet in de zogenaamde Financiële Commissie, ook wel de 'Comfina' genoemd. De taak van het Comité voor Steun was in eerste plaats de financiering van het Comité voor Vluchtelingen te regelen en haar financiële beleid te controleren.
D000646: Aantekeningen uit een rapport en berichten van drie duitse chaloetsim, 1944
De Wirtschaftsprüfstelle (een 'Bureau voor Economisch Onderzoek', een controledienst) was een onderdeel van het Duitse bezettingsbestuur dat er op gericht was het bedrijfsleven te 'ariseren'. Zo verplichtte de verordening van 22 oktober 1940 (verordening 189/1940) elke 'joodse' onderneming zich aan te melden bij de Wirtschaftsprüfstelle. Zij kregen dan een zogenaamde Verwalter, een zaakwaarnemer, toegewezen, die toekeek op alle transacties van deze onderneming. De volgende stap was liquidatie van de onderneming en deportatie van de eigenaar. De liquidatie vond plaats onder leiding van een andere roofinstantie, de Niederländische Aktiengesellschaft für die Abwicklung von Unternehmungen.
SS-Hauptsturmführer Ferdinand Hugo Aus der Fünten werd in 1909 geboren. Deze koopman uit Keulen werd in de oorlog hoofd van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung in Amsterdam, die officieel onder leiding stond van Willy Lages. In deze functie was Aus der Fünten zeer nauw betrokken bij, en verantwoordelijk voor de jodenvervolging in Nederland. Hij werd na de oorlog ter dood veroordeeld. Deze straf werd echter omgezet in levenslang, en kort voor zijn dood werd hij vrijgelaten uit de gevangenis in Breda. Hij overleed in 1989.
De Joodse Invalide, opgericht in 1911, was een Joods tehuis voor bejaarden en lichamelijk gehandicapten. In 1912 werd het tehuis geopend aan de Nieuwe Keizersgracht 70. S.I. Norden werd directeur, bij zijn overlijden in 1924 werd hij opgevolgd door Isaac Gans. In 1925 werd een nieuw gebouw geopend, aan de Nieuwe Achtergracht 98. Ook dat bleek te klein, en in 1937 werd een nieuw gebouw geopend op Weesperplein 1. Op 1 maart 1943 werd de Joodse Invalide leeggehaald door de Duitsers, die 256 verpleegden en verplegers deporteerden. Na de oorlog trad een nieuw bestuur aan, met daarin de oude bestuursleden M. Levie, L. Levisson en S. Zadoks. Nieuwe leden waren de notaris A. van den Bergh, S. Roozendaal, Ph. Arons, Opperrabbijn J. Tal en I. Kisch-Houthakker. In oktober 1952 werd het geheel gerestaureerde gebouw van het verlaten Portugees-Israelietisch Ziekenhuis aan de Henri Polaklaan officieel geopend door burgemeester D'Ailly als het nieuwe Tehuis der Joodse Invalide.
Het Portugese schip de S.S. Niassa (ook: Nyassa) voer eind januari 1944 van Barcelona naar Palestina met aan boord 750 immigranten onder wie ook Palestinapioniers.
In Barneveld waren van december 1942 tot en met september 1943 ruim 600 joden geïnterneerd, op twee locaties: Villa 'De Biezen' (vanaf februari 1943) was het werkverschaffingskamp, Kasteel de Schaffelaar was het wat meer 'elitaire' onderkomen. Het plan hiertoe, en de selectie van de personen, was door de top-ambtenaren Frederiks en Van Dam bedacht, nadat zij in 1942 door joodse relaties benaderd waren met het verzoek of zij iets voor hen konden betekenen. Schmidt, de Duitse NSDAP-vertegenwoordiger in Nederland, gaf hier toestemming voor. Na de dood van Schmidt in de herfst van 1943 ontruimden de Duitsers (op 29 september 1943) 'De Schaffelaar' en 'De Biezen' en brachten de groep (op dertig, die ontsnapten, na) naar Westerbork. In september 1944 werden de meesten naar Theresienstadt gedeporteerd. Van daaruit ontkwamen veel Barnevelders in februari 1945 met een transport naar het neutrale, veilige Zwitserland.
Rebholz Bankierskantoor was in bezit van Otto Rebholz, een immigrant uit Duitsland, die in 1932 Nederlander werd. Rebholz was nauw betrokken bij Duitse rooftransacties via de Liro en de VVRA. Zelf speelde hij een centrale rol in het verkopen van 'joodse'effecten. ---
David Cohen (Deventer, 31 december 1882) werd geboren als zoon van de koopman en makelaar Hartog (Herman) Cohen en Rebecca van Essen. Hij zette zich al jong in voor joodse vluchtelingen. Vanaf 1924 was hij hoogleraar oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Hij bekleedde diverse bestuursfuncties, was lid van de Nederlandse Zionistenbond, en secretaris van de Commissie voor Bijzondere Joodse Belangen. In 1941 werden hij en Abraham Asscher benoemd tot voorzitters van de Joodse Raad. Na opheffing van de Raad in september 1943 volgde deportatie naar Theresienstadt. Na de oorlog werden Asscher en Cohen veroordeeld door de Joodse Ereraad, vanwege hun medeplichtigheid aan wat gebeurd was met Nederlandse joden. Zij mochten geen joodse functies of ambten meer vervullen. In 1947 werden Asscher en Cohen op last van het Bijzonder Gerechtshof gearresteerd. Na een maand werden zij zonder proces vrijgelaten. In 1951 werd definitief van strafvervolging afgezien 'op gronden aan het algemeen belang ontleend'. Cohen overleed in 1967. De discussies over de verantwoordelijkheid en schuldvraag van de voorzitters van de Joodse Raad zijn sindsdien niet opgehouden.
De lijst Bühler is genoemd naar dr. Albert (of: Anton) J. Bühler, een Beauftragte bij de Nederlandse Bank. Mensen op deze lijst zouden voor deportatie beschermd worden, zelfs met medeweten van Willy Lages. (zie Presser, Ondergang, Deel I, p.100). Het is onwaarschijnlijk dat deze joden, 'die im Wirtschaftsleben eine bedeutende Rolle spielten und über beachtliche internationale Verbindungen verfügen' (Presser, ibidem), hier iets aan hebben gehad.
Februaristaking: op 25 februari 1941 brak in Amsterdam een proteststaking uit tegen de arrestatie van 425 joodse mannen op de zaterdag en zondag daarvoor. Deze massa-arrestatie vond plaats na onlusten in de joodse buurt van Amsterdam, die waren uitgelokt door leden van de NSB. De joodse gevangenen werden verzameld op het Jonas Daniël Meijerplein en daar mishandeld en vernederd. Allen werden via het concentratiekamp Buchenwald naar Mauthausen weggevoerd. De leiding van de illegale communistische partij begon vervolgens met de organisatie van een algemene staking als protest tegen de jodenvervolging maar ook om economische verbeteringen te eisen. De staking breidde zich snel uit naar alle lagen van de bevolking en ook naar plaatsen buiten Amsterdam. Pas de tweede dag greep de Duitse bezetter hardhandig in. Er werden vele arrestaties verricht en een aantal leidende figuren van de stakingsbeweging werd geëxecuteerd. Jaarlijks wordt op 25 februari de Februaristaking herdacht op het Jonas Daniël Meijerplein bij het monument de Dokwerker.
Lodewijk Ernst Visser (zoon van Ernst Lodewijk Visser (1841-1909) werd geboren op 21 augustus 1871. In 1903 werd hij benoemd tot rechter bij een Rotterdamse arrondissementsrechtbank; in 1911 werd hij vice-president van de rechtbank in Rotterdam. Twee jaar later trad hij toe als raadsheer tot de Hoge Raad. In 1933 werd hij vice-president van de Hoge Raad, in 1939 president. Op 23 november 1940 werd hij door de Duitsers ontslagen, als gevolg van de opdracht van de Rijkscommissaris 'ter zake van niet-arisch overheidspersoneel'. Hij was president van het Keren Hajesod (het opbouwfonds voor Palestina), en werd eind 1940 voorzitter van de Joodse Coordinatie Commissie. Vissers principiele uitgangspunt was dat hij niet in overleg trad met de Duitse bezetter - de (leiding van de) Joodse Raad koos voor een andere koers. Visser overleed 17 februari 1942 in Den Haag aan een hartkwaal.
Rudolph Pabus Cleveringa Jzn., geboren in Appingedam op 2 april 1894, was vanaf 1927 hoogleraar in het handelsrecht en het burgerlijk procesrecht aan de Universiteit van Leiden. Hij heeft grote bekendheid gekregen nadat hij, als protest tegen het ontslag van de joodse hoogleeraar Eduard Maurits Meijers, een rede hield waarin hij de rechtsgronden voor dit ontslag ontkende, later bekend als de 'Cleveringarede'. Hij werd vervolgens ontslagen, gevangen genomen in de strafgevangenis in Scheveningen en later geinterneerd in kamp Vught. Vanaf augustus 1944 tot de bevrijding was hij lid van het College van Vertrouwensmannen. Hij hernam zijn hoogleraarschap in Leiden (tot 1958), en werd daarnaast lid van de Raad van State (tot 1969). Cleveringa overleed in 1980.
Aantekeningen uit een rapport en berichten van drie duitse chaloetsim, 1944
De lijst Puttkammer was genoemd naar Erich August Puttkammer (1891-1969). Deze tot Nederlander genaturaliseerde Duitser werkte bij de Robaver (Rotterdamse Bankvereniging) en speelde een omstreden rol tijdens de oorlog. Hij 'bemiddelde' tussen joden en de Duitse instanties zoals het Devisenschutzkommando en de Zentralstelle. Voor veel geld konden vermogende joden uitstel van deportatie krijgen. Uitstel betekende echter vrijwel nooit afstel. De meeste mensen met een Puttkammer-sperre zijn alsnog op transport gesteld. Februari 1943 'platzte' de lijst van Puttkammer. Het is geschat dat Putkammer minstens 10 miljoen gulden van joden afhandig heeft gemaakt. Na de oorlog zijn zowel positeve als negatieve verklaringen over hem afgelegd.
De Lijst Calmeyer is genoemd naar de Duitse jurist Hans-Georg Calmeyer (1903-1972). Als hoofd van Abteilung Innere Verwaltung, bij het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz, accepteerde Calmeyer, tot oktober 1943, herzieningsverzoeken op basis van vals bewijs, waarmee mensen aantoonden dat ze niet (geheel) joods waren. Onderzoek (Van den Boomgaard, 2019) toont aan dat hiermee 2659 personen zijn ontkomen aan deportatie. Na oktober 1943 wees hij dergelijke herzieningsverzoeken ook ruim 150 keer af, waardoor tientallen aanvragers de dood vonden.
Mauthausen was een concentratiekamp in Oostenrijk, dat meteen na de 'Anschluss' met Nazi Duitsland in 1937 was opgericht. In dit strafkamp zaten zowel politieke gevangenen als joden, zoals de eerste groep Nederlandse joden die in maart 1941 arriveerde. Zij waren opgepakt bij de razzia's in februari in Amsterdam. Ook op 11 juni 1941 vond er een razzia plaats waarbij 310 joodse mannen werden opgepakt. Onder de zware dwangarbeid (in de steengroeves) en mishandelingen bezweken veel gevangenen, sommigen binnen een paar dagen. Op 5 Mei 1945 werd Mauthausen door de Amerikanen bevrijd, nadat er bijna 120.000 doden waren gevallen, onder wie ruim 38.000 joden (waarvan ruim 1300 uit Nederland). Het kamp was in Nederland in een relatief vroeg stadium berucht als oord van verschrikking. De Duitse instanties dreigden ook specifiek met deportatie naar Mauthausen.
Lippmann, Rosenthal & Co (Liro) was in 1940 nog een gewone bank van joodse eigenaren met een prima reputatie, gevestigd in de Nieuwe Spiegelstraat. Medio 1941 kwam deze bank onder toezicht van een Duitse Verwalter te staan. In augustus 1941 werd een kantoor op het adres Sarphatistraat 55 geopend. Op dit adres zat eerder een filiaal van de Amsterdamsche bank. Deze opening vond gelijktijdig met de afkondiging van de zogenaamde eerste Liro-verordening plaats: Verordening 148/1941, 'betreffende de behandeling van het joodsche geldelijke vermogen'. De Liro Sarphatistraat functioneerde als 'roofbank'. De bank had als functie het geroofd eigendom van joden te verzamelen en het ten gelde maken. Joden moesten hun rekeningen bij gewone banken opzeggen en verhuizen naar de Liro. Zij waren verplicht al hun vermogen (gewone rekeningen, spaarrekeningen, aandelen en effecten) aan de Liro over te maken. Voor levensonderhoud mochten zij geld opnemen (en daar kregen zij gewoon afschriften van), maar de bedoeling daarvan was alleen de indruk te wekken dat confiscatie van hun geld niet zo radicaal was en wellicht van tijdelijke aard.
De lijst Six was genoemd naar de Secretaris-Generaal van Koloniën, jhr. Mr. O.E.W. Six (Den Haag, november 1879 - Den Haag, 20 juli 1966). Six probeerde eind 1942 (samen met zijn collega van Defensie, L.C. Rietveld) vrijstelling van deportatie te verkrijgen voor enige honderden joden die in Indië of mei 1940 in het Nederlandse leger hadden gediend, en gewond waren geraakt of onderscheiden waren.
Uit het Duits vertaald verslag (p. 1 t/m 6) van drie Duitse chaloetsim (Palestina-pioniers), opgemaakt in januari 1944, te Madrid. Zij waren eind 1943 Nederland ontvlucht en met het schip de 'Niassa' naar Palestina gekomen. Hierin wordt met name beschreven hoe er door de joodse gemeenschap in Nederland werd gereageerd op de Duitse bezetting (passief) en hoe de situatie voor de zionistische chaloetsiem was, die zich veel bewuster waren van het gevaar. Pagina 7 t/m 16 is een chronologisch geordend verslag, 'Notizen eines Mitarbeiters des Joodschen Raads', dat maart 1944 ter lezing kwam. Hierin staan de belangrijkste gebeurtenissen in de geschiedenis van de jodenvervolging in de jaren 1940-1944. Met uitvoerig (kritisch) verslag over het functioneren van de Joodse Raad, de diverse Sperr-lijsten, de diverse kampen, uitzonderingsgevallen, etc..
Het Comité voor Bijzondere Joodse Belangen werd opgericht in 1933. Het was ingesteld door de Israelietische Kerkgenootschappen in Nederland. Lid van het uitvoerend comité waren Abraham Asscher (voorzitter), David Cohen (secretaris), S. van den Bergh, Lodewijk Ernst Visser en A. Spanjaard. Het Comité voor Joodsche Vluchtelingen viel onder het Comité voor Bijzondere Joodse Belangen.
Vermögensverwaltungs- und Rentenanstalt (VVRA)
Puttkammer, Erich August Paul (1891-1969)
Leonard David Frank (Zwolle, 9 oktober 1903 - Auschwitz, 21 januari 1943) was advocaat en procureur. Hij was een zoon van Naphtali Herman Frank en Charlotte Sara Spanjaard. Hij woonde met zijn vrouw en kinderen in de Guido Gezellestraat 12, in Amsterdam. Frank was in 1941 en 1942 een belangrijke medewerker bij de Joodse Raad. Frank werd gearresteerd door de Duitsers, die er achter waren gekomen dat hij betrokken was bij illegaal werk (o.a. het verspreiden van valse identiteitspapieren).
De Niederländische Aktiengesellschaft für die Abwicklung von Unternehmungen (NAGU) was een onderdeel van het Duitse bezettingsbestuur, dat er op gericht was het bedrijfsleven te 'ariseren'. Zo verplichtte de verordening van 22 oktober 1940 elke 'joodse' onderneming zich aan te melden bij de Wirtschaftsprüfstelle. De volgende stap was liquidatie van de onderneming. Dat gebeurde onder leiding van de Niederländische Aktiengesellschaft für die Abwicklung von Unternehmungen, die tienduizend kleine bedrijven liquideerde, en voor de grotere bedrijven (ca. 2000) kopers zocht. Het geroofde geld kwam vervolgens in handen van de Vermögensverwaltungs- und Rentenanstalt (VVRA).
Het werkkamp is Ellecom (Gelderland) heette officieel Palästina (of: 'Neu Palästina'). In Ellecom was sinds 1941 een SS-Polizei school gevestigd, op het landgoed Avegoor. Het was een oefenschool voor de Nederlandse SS. In september 1942 kwamen bijna 139 joodse gevangen daar terecht in een werkkamp, in Villa "Irene". Hoewel het een werkkamp heette, werden de gevangen vooral blootgesteld aan stokslagen, martelingen etc. Er zijn drie gevangenen in Ellecom vermoord, de rest is na een paar maanden naar Westerbork afgevoerd. In 1998 werd er een gedenkteken in Ellecom onthuld ter herinnering aan dit kamp.
Erich August Paul Puttkammer was Duitser, maar werd in 1939 tot Nederlander genationaliseerd. Hij werkte bij de Robaver (Rotterdamse Bankvereniging) en speelde een omstreden rol tijdens de oorlog. Hij 'bemiddelde' tussen joden en de Duitse instanties zoals het Devisenschutzkommando en de Zentralstelle. Voor veel geld konden vermogende joden een uitstel van deportatie krijgen. Uitstel betekende echter vrijwel nooit afstel. De meeste mensen met een Puttkammer-sperre zijn alsnog op transport gesteld. Naar schatting heeft Putkammer minstens 10 miljoen gulden van joden afhandig gemaakt. Na de oorlog zijn verklaringen over hem afgelegd, zowel positief als negatief (G. Aalders, Roof, 1999, pp.339-343). Zijn kantoor had hij in de Van Eeghenstraat 187 in Amsterdam.
Fünten, Ferdinand Hugo aus der (1909-1989)
De Frederikslijst (ook: Barneveldlijst) was opgesteld door de topambtenaren Frederiks en Van Dam, die in 1942 door joodse relaties benaderd waren met het verzoek of zij iets voor hen konden betekenen. Zij richtten zich tot Rauter, die weigerde iets te doen. Vervolgens gaf de Duitse NSDAP-vertegenwoordiger in Nederland, Schmidt, wel toestemming. Degenen die op de Frederikslijst geplaatst werden kwamen terecht in het Joods Tehuis in Barneveld, een interneringskamp voor bevoorrechten, bestaande uit De Biezen en De Schaffelaar.
Comite voor Steun aan in Nederland Verblijvende Buitenl. Joden
Hans-Georg Calmeyer (Osnabrück, 23 juli 1903 - overl. 1972) werkte als (Duitse) jurist tijdens de bezetting in de functie van hoofd van Abteilung Innere Verwaltung bij het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz. Hij besliste in gevallen waarin twijfels waren over de joodse afstamming. Clameyer accepteerde, tot oktober 1943, herzieningsverzoeken op basis van vals bewijs, waarmee mensen aantoonden dat ze niet (geheel) joods waren. Onderzoek (Van den Boomgaard, 2019) toont aan dat hiermee 2659 personen zijn ontkomen aan deportatie. Na oktober 1943 wees hij zulke ook ruim 150 keer af, waardoor tientallen aanvragers de dood vonden.
De lijst Weissmann was genoemd naar Jan Jacob Weissmann.NSDAP-lid Weissmann, een veroordeeld bankrover, had aan het Singel in Amsterdam een kantoor ingericht, van waaruit hij emgratieaanvragen bemiddelde (tegen forse betaling) tussen vermogende joodse families en de beruchte afdeling IV B 4 van de Sicherheitspolizei. Plaatsing op de zogenaamde Weissman-lijst bracht enkele weken uitstel van deportatie. Februari 1943 'platzte' de lijst en werden alle geregisteerden gedeporteerd.
De lijst Bondy was genoemd naar Bondy. Volgens Presser, die zich het bestaan van de hele lijst afvraagt, was Bondy 'een uit Wenen afkomstige Jood, die samen met een SD-leider in Den Haag voor duizend gulden een ‘Sperre’ kon leveren, ‘bis auf weiteres’?'. (Presser, Ondergang, deel I, p.100).
Philip Frank (Hilversum, 9 augustus 1910) trouwde met Bep Dünner (Amsterdam, 18 mei 1909 - Auschwitz, 12 februari 1943). Zij woonden in Haarlem, aan het Ripperdapark 26. Frank volgde in 1934 S.A. Onderwijzer op als opperrabbijn van het ressort Noord-Holland. Frank was, in februari 1942 lid van de Centrale Culturele Commissie van de Joodse Raad. Op 2 februari 1943 werden Philip Frank en negen andere mannen, als represaillemaatregel, door de Duitsers in Bloemendaal vermoord.
Herbert Otto Drilsma (Amsterdam, 2 augustus 1906 - Bloemendaal. 2 februari 1943) woonde in 1942 in Haarlem, in Verspronckweg 72, met (zijn zus?) Marie Hermine Drilsma (1894-1943). Herbert Otto Drilsma was voorzitter van de Joodse Raad van Haarlem. Aan die afdeling van de Joodse Raad kwam een einde toen de drie leden, (naast Drilsma ook opperrabbijn Philip Frank en Barend Chapon) op 2 februari 1943, samen met zeven andere mannen, als represaillemaatregel door de Duitsers, in Bloemendaal vermoord werden.
Een 'Sperre' was een verklaring waarmee joden tijdens de oorlog uitstel van 'tewerkstelling' (deportatie naar de concentratiekampen) konden krijgen. Dit uitstel, dat altijd tijdelijk was ('bis auf weiteres'), kon men bijvoorbeeld krijgen als medewerker van de Joodse Raad, als bezitter van een vreemde nationaliteit of als werknemer van een fabriek die goederen voor het Duitse leger maakte. Ook kon na inlevering van een bepaalde waarde aan diamanten een zogenaamde Diamantsperre verkregen worden. Er waren verschillende lijsten (zoals de Frederikslijst) waar men (via bepaalde connecties) op kon komen. Dit leverde dan ook een sperre op. Relaties waren in dit opzicht belangrijk. Naaste familieleden van joden met een sperre, kregen die soms ook. Het sperre systeem gaf een (vals) gevoel van veiligheid en veroorzaakte onder Nederlandse joden een belangenstrijd. Uiteindelijk zijn vrijwel alle sperre opgeheven.
De Joodse Raad werd op last van de Duitse bezetter in februari 1941 opgericht als organisatie die de Joodse gemeenschap in Nederland moest besturen. Diamantair Abraham Asscher en professor David Cohen werden de voorzitters. De raad heette 'Joodse Raad voor Amsterdam' maar kreeg al snel de bevoegdheid over geheel Joods Nederland. Via de raad gaf de bezetter bevelen door aan de Joodse gemeenschap en haar leiders. Zo werd de Joodse Raad het doorgeefluik van de anti-Joodse maatregelen. In september 1943 werd de leiding zelf naar het concentratiekamp Westerbork afgevoerd, en werd de raad ontbonden.
Eduard Maurits Meijers werd geboren in 1880 en overleed in 1954. Hij was een bekend rechtshistoricus. Zijn ontslag in november 1940 als hoogleraar aan de Universiteit van Leiden was de aanleiding voor de bekende rede van prof. Cleveringa. Professor Meijers werd met zijn vrouw en dochter via Barneveld en Westerbork naar het kamp Theresienstadt gedeporteerd, welk kamp hij overleefde. Na de bevrijding werkte hij wederom voor de Universiteit van Leiden.
De lijst Rietveld was genoemd naar de secretaris-generaal van Defensie (of: commissaris voor de belangen van de Nederlandse weermacht, van 1941 tot 1945 ?), Louis Cornelis Rietveld (geboren in Utrecht, op 3 november 1895). Rietveld probeerde eind 1942 (samen met zijn collega van Koloniën, Six) vrijstelling van deportatie te verkrijgen voor enige honderden joden die in Indië of mei 1940 in het Nederlandse leger hadden gediend, en gewond waren geraakt of onderscheiden waren.
Het 'Apeldoornsche Bosch' was een psychiatrische instelling, geopend in 1908, gelegen aan de Zutphenseweg in Apeldoorn, die sinds 1936 onder leiding stond van dr. Lobstein. Eind 1942 verbleven er bijna 1100 patienten en ruim 400 personeelsleden. In de nacht van 21 op 22 januari 1943 begon de ontruiming. Alle inwoners, op ongeveer 100 onderduikende personeelsleden na, werden via Westerbork, gedeporteerd naar concentratiekampen. Het archief van het Apeldoornsche Bosch is in 2009 aan het Stadsarchief Amsterdam overgedragen.
Het Vermögensverwaltungs- und Rentenanstalt (VVRA) was een in 1941 opgerichte Duitse roofinstantie, die o.a. het geld uit geliquideerde joodse bedrijven verzamelde. Geld dat door roofinstanties zoals de LiRo, de Wirtschafsprüfstelle, de Niederländische Grundstücksverwaltung, het Devisenschutzkommando, etc. van in Nederlands wonende joden afhandig was gemaakt, werd overgemaakt naar de VVRA. Dit geld werd door Seyss-Inquart onder andere besteed aan de aanleg van de kampen Westerbork en Vught.
Barend (Barend Juda) Chapon werd op 4 augustus 1884 in Amsterdam geboren als zoon van Juda Chapon en Jeanette Voorzanger. In 1908 trouwde hij met Mietje Zilverberg (1881). Zij kregen vijf kinderen, onder wie de latere kunstschilder Jules Chapon. In 1926 vestigde hij zich als commissionair in effecten op de effectenbeurs in Amsterdam en werd hij gemeenteraadslid voor de SDAP in Heemstede. Hij was een vooraanstaande figuur in het maatschappelijk leven te Haarlem. Onder andere was hij betrokken bij de ontwikkeling van de stadswijk Tuinwijk. In de oorlog was hij lid van de Joodse Raad van Haarlem. Op 2 februari 1943 werd Barend Chapon, met de opperrabbijn van Haarlem Philip Frank en acht andere mannen, als represaillemaatregel, door de Duitsers in Bloemendaal vermoord. Zijn vrouw en drie van zijn kinderen - Jenny (1909), Hartog Salomon (1917) en Bertha Anna (1918) werden in Auschwitz vermoord.
Over de lijst Westerneng schrijft Presser in zijn boek Ondergang, deel I, p.100-101: "Een gelukkig toeval heeft de lijst (of enige lijsten)-Westerneng voor ons bewaard. Eén met 26 namen, één met 22, één met 47, één met 22, één met 18; bijna allen hebben een 40 000-stempel en zijn dus ‘tamelijk veilig’; maar bij één toen bijna negentigjarige dame schrijft de heer Westerneng: ‘Niet gesperrt. Er is mij persoonlijk veel aan gelegen als deze Mevrouw hier kon blijven’...".
Niederl. Aktiengesellschaft für die Abwicklung v Unternehmungen